Het grootste verschil tussen Duits en Nederlands zit in de klanken en de grammatica. Door een oude klankverschuiving zegt het Duits machen waar jij maken zegt. Daarnaast heeft het Duits vier naamvallen en drie woordgeslachten, die het Nederlands grotendeels kwijt is. De woordenschat en de zinsbouw lijken juist sterk op elkaar.
Je weet waarschijnlijk al dat de twee talen familie zijn. Maar waar zitten de verschillen precies, en waarom verstaat een Nederlander een Duitser beter dan andersom? Hieronder zie je ze op een rij: klank, spelling, grammatica, woordvolgorde en woorden, met voorbeelden die je meteen herkent.
Waarom lijken Duits en Nederlands zo op elkaar?
Omdat ze uit dezelfde bron komen. Duits en Nederlands zijn allebei West-Germaanse talen, net als het Engels en het Fries. Eeuwenlang was er geen scherpe grens: wie van Vlaanderen naar Beieren liep, hoorde de dialecten dorp voor dorp een beetje veranderen. Taalkundigen noemen dat een dialectcontinuüm.
De harde grens die je nu hoort, ontstond pas toen beide kanten een eigen standaardtaal kregen. In Duitsland speelde de bijbelvertaling van Maarten Luther een grote rol, met het Nieuwe Testament in 1522 en de volledige bijbel in 1534. In de Republiek deed de Statenbijbel van 1637 iets vergelijkbaars voor het Nederlands. Vanaf dan groeiden twee schrijftalen uit elkaar, ook al bleven de dialecten aan de grens op elkaar lijken.
Daardoor delen de talen nog steeds een groot deel van hun basiswoorden en hun manier van zinnen bouwen. Wil je zien hoe ze in de grotere familie passen, kijk dan in de Germaanse taalstamboom.
Welke klanken zijn anders in het Duits?
Het belangrijkste klankverschil komt van de Hoogduitse klankverschuiving. Tussen ongeveer de zesde en achtste eeuw veranderden in de zuidelijke dialecten de medeklinkers p, t en k. Het Nederlands deed niet mee. Zo kom je aan appel tegenover Apfel, dorp tegenover Dorf, tien tegenover zehn, water tegenover Wasser, maken tegenover machen en ik tegenover ich. Ook de d schoof op: dag werd Tag en doen werd tun.
Bij de klinkers zie je een tweede vast patroon. Een Nederlandse ij is in het Duits vaak ei (mijn, mein), een ui vaak au (huis, Haus) en een oe vaak u (boek, Buch). Ken je deze reeksen, dan raad je honderden woorden goed zonder ze ooit geleerd te hebben.
Dan de klanken die je hoort als je praat. De Nederlandse g is een schurende keelklank, de Duitse klinkt als de g in het Engelse go. Een Nederlandse sch spreek je uit als s plus ch, een Duitse als sj, zoals in Schule. En aan het begin van een woord worden st en sp in het Duits sjt en sjp: Stadt, sprechen. Dat laatste verraadt een Nederlander die Duits praat vaak het snelst.
Boektip
Lingua: Dwars door Europa in 69 talen van Gaston Dorren
Taaljournalist Dorren beschrijft de talen van Europa in korte, verhalende hoofdstukken, ook het Duits en het Nederlands. Leuk als je wilt weten waarom buurtalen zo op elkaar lijken en toch zo anders klinken.
Hoe verschilt de spelling?
Duitse zelfstandige naamwoorden krijgen altijd een hoofdletter: der Hund, die Liebe, das Fahrrad. Het Nederlands doet dat alleen bij namen. Verder heeft het Duits de umlauten ä, ö en ü en de ß, die klinkt als een scherpe s: Straße, groß.
Het Nederlands heeft op zijn beurt de ij, de ui en dubbele klinkers. Waar jij boon en zoon schrijft, gebruikt het Duits vaak een h om de lange klinker te laten zien: Bohne en Sohn. De spelling van beide talen volgt de uitspraak redelijk goed, dus na een paar regels lees je Duits hardop zonder veel fouten.
Wat is het grootste verschil in grammatica?
De naamvallen. Het Duits heeft er nog vier: Nominativ, Akkusativ, Dativ en Genitiv. De rol van een woord in de zin verandert het lidwoord: der Mann als onderwerp, den Mann als lijdend voorwerp, dem Mann als meewerkend voorwerp. Het Nederlands gebruikt daar gewoon steeds de man. Naamvallen ken je alleen nog uit vaste resten als 's avonds en ten slotte.
Het tweede verschil zijn de woordgeslachten. Het Duits heeft der, die en das. In het Nederlands zijn mannelijk en vrouwelijk grotendeels samengevallen in de, naast het voor onzijdig. Je gevoel helpt soms (het huis is das Haus), maar net zo vaak niet: de auto is das Auto en het strand is der Strand.
Ook bijvoeglijke naamwoorden laten het verschil zien. In het Nederlands wissel je tussen twee vormen: een groot huis, het grote huis. In het Duits hangt de uitgang af van geslacht, naamval en lidwoord: ein großes Haus, das große Haus, in einem großen Haus. Hoe je dat aanpakt, lees je in is Duits moeilijk.
Staan de woorden in dezelfde volgorde?
Grotendeels wel, en dat maakt Duits voor jou zo toegankelijk. In een hoofdzin staat de persoonsvorm op de tweede plek: Morgen ga ik naar Keulen is Morgen fahre ich nach Köln. In een bijzin schuift het werkwoord naar achteren: omdat ik moe ben is weil ich müde bin. Scheidbare werkwoorden werken ook hetzelfde.
Het verschil zit aan het eind van de bijzin. Het Nederlands is daar flexibel: dat hij het boek heeft gelezen en dat hij het boek gelezen heeft zijn allebei goed. Het Duits kent maar één volgorde: dass er das Buch gelesen hat. Met een hulpwerkwoord zie je het nog duidelijker: omdat ik niet kan komen wordt weil ich nicht kommen kann.
En dan het woordje er, dat in het Nederlands overal opduikt. Er staat een fiets voor de deur en ik heb er twee hebben in het Duits geen vaste tegenhanger. Je zegt Vor der Tür steht ein Fahrrad en Ich habe zwei davon. Het Duitse er betekent gewoon hij.
Welke woorden zijn anders, en welke zijn valse vrienden?
Een deel van het verschil komt uit het buitenland. Het Nederlands leende veel uit het Frans, waar het Duits vaker een eigen woord bouwde. Jij loopt op het trottoir onder een paraplu, een Duitser op de Bürgersteig onder een Regenschirm. Het plafond heet in het Duits die Decke. Het Nederlands heeft ook eigen woorden die je in het Duits niet terugziet, zoals fiets tegenover Fahrrad.
Lastiger zijn woorden die er hetzelfde uitzien maar iets anders betekenen. Gift is vergif, geen cadeau. Bekommen betekent krijgen. Fast betekent bijna, also betekent dus en Winkel is een hoek. Rente is je pensioen, de rente op je spaargeld heet Zinsen. En het Nederlandse kussen splitst zich in tweeën: een kussen op de bank is das Kissen, iemand kussen is küssen.
Zulke woorden gaan juist mis omdat je ze vertrouwt. Een onbekend woord zoek je op, een bekend woord niet. Houd daarom een eigen lijstje bij van de valse vrienden waar je zelf in trapt.
Hoeveel verstaan Nederlanders en Duitsers van elkaar?
Nederlanders verstaan Duits beter dan Duitsers Nederlands verstaan. Charlotte Gooskens, Renée van Bezooijen en Vincent van Heuven lieten in 2015 kinderen van 9 tot 12 jaar veelvoorkomende verwante woorden uit de andere taal vertalen. De Nederlandse kinderen hadden 50,2 procent van de Duitse woorden goed, de Duitse kinderen 41,9 procent van de Nederlandse.
Die voorsprong komt voor een deel door wat je hoort en leert. Veel Nederlanders kijken Duitse televisie en krijgen een paar jaar Duits op de middelbare school, terwijl weinig Duitsers Nederlands leren. Maar de kinderen in dat onderzoek hadden nog geen Duits op school gehad. De onderzoekers concluderen daarom dat het verschil ook in de talen zelf zit: Duitse woorden zijn voor een Nederlands oor makkelijker te herleiden dan andersom.
Aan de grens is het verschil kleiner. Daar spreken mensen aan beide kanten Nedersaksische dialecten, in Nederland onder meer in Groningen, Drenthe en Twente, in Duitsland als Plattdeutsch. Nederland erkent het Nedersaksisch sinds 1996 als streektaal. Wie zo'n dialect spreekt, hoort de oude keten van dorp tot dorp nog terug. Meer daarover lees je in Nedersaksisch en Fries vergeleken.
Is Nederlands een Duits dialect?
Nee. Nederlands heeft al eeuwen een eigen standaardtaal, eigen spelling en eigen ontwikkeling. Het verwarrende is de naam: in oude teksten heette het Nederlands zelf Duytsch of Diets, wat zoiets betekende als de taal van het volk. Daar komt ook het Engelse Dutch vandaan.
Is Duits ouder dan Nederlands?
Nee, ze zijn even oud, want ze groeiden uit dezelfde West-Germaanse dialecten. Het Duits is wel eerder opgeschreven. Het oudste Duitse boek, de Abrogans, is van rond 770. De bekendste oude Nederlandse zin, Hebban olla vogala, schreef een monnik rond 1100 op.
Is Duits of Nederlands moeilijker?
Voor een Nederlander is Duits schrijven lastiger dan Duits begrijpen, vanwege de naamvallen. Een Duitser heeft het andersom: geen naamvallen, maar wel de en het, de g en het woordje er. Hoe Duits zich verhoudt tot echt zware talen, zie je bij de moeilijkste taal van Europa.
Wat heeft dit met het Fries te maken?
Het Fries is de derde West-Germaanse taal in dit verhaal. Net als het Nederlands deed het niet mee aan de Hoogduitse klankverschuiving. Waar het Duits Wasser en Zeit zegt, zegt het Fries wetter en tiid. Een schip is in het Fries een skip en een vis een fisk, zonder de Duitse sch.
Ook in de grammatica ligt het Fries dichter bij het Nederlands dan bij het Duits. Naamvallen zoals in het Duits zijn er niet, en er zijn twee lidwoorden: de en it, de Friese versie van het. Toch is het een eigen taal, met woorden als tsiis (kaas), tsjerke (kerk) en dei (dag). Zoek ze op in het Friese woordenboek en kijk hoeveel je er al van begrijpt.
Als Amazon-partner verdient LearnFrisian aan gekwalificeerde aankopen. Boeklinks op deze pagina zijn affiliatelinks.
